SCAD, vrouw en gezondheid

Dit interview begon als een video­gesprek, maar is speciaal voor de lezers onder ons omgezet naar een helder en goed leesbaar artikel.
Wat betekent SCAD voor hormonen, anticonceptie, menstruatie, seks en de overgang?
Gynaecoloog Dorenda van Dijken deelt haar kennis over veilige anticonceptie bij SCAD, hevig bloedverlies bij bloedverdunners, seksualiteit na een SCAD-event en hormonale én niet-hormonale behandelingen bij overgangsklachten.
Een deskundig en toegankelijk artikel over maatwerk, samenwerking tussen specialisten en het belang van vrouwen écht horen.

Hartelijk welkom bij het SCAD Professional Interview. Kun je jezelf kort voorstellen?
Ik ben Dorenda van Dijken en inmiddels ruim 31 jaar gynaecoloog in Amsterdam. Al meer dan 25 jaar zet ik me in voor de gezondheid van vrouwen, met name bij hormonale klachten in de breedste zin van het woord. Daarnaast doe ik ook algemene gynaecologie. Veel mensen kennen me van mijn werk rondom de overgang; soms word ik zelfs de ‘goeroe van de overgang’ genoemd. Voor mij draait het om gezond ouder worden voor vrouwen.

“Het gaat niet alleen om klachten behandelen, maar om vrouwen helpen gezond ouder te worden.”

Wat maakt je werk zo leuk?
Ik doe mijn werk met veel plezier. Het geeft enorm veel voldoening om vrouwen te helpen en samen naar oplossingen te zoeken. De verhalen zijn altijd boeiend en de wisselwerking met vrouwen en collega’s is heel waardevol. Samen met anderen sta ik op de barricade voor betere zorg voor vrouwen. We zijn op de goede weg, maar we zijn er nog niet.

Welke anticonceptie is geschikt voor vrouwen met SCAD in de vruchtbare leeftijd?
Dat is altijd maatwerk en moet in overleg met een cardioloog gebeuren. Ik ben een groot voorstander van multidisciplinair werken. Orale anticonceptie, de pil, heeft een verhoogd risico op trombose en is daarom minder geschikt voor vrouwen met SCAD.
Condooms zijn uiteraard altijd een optie. Daarnaast kom je vaak uit bij een spiraal: een koperspiraal of een hormoonhoudend spiraal. Het hormoonhoudende spiraal bevat een zeer lage dosis synthetisch progestageen en heeft geen ongunstige invloed op hart en vaten.

Wat is het verschil tussen een koper- en een hormoonspiraal?
Een hormoonspiraal houdt het baarmoederslijmvlies dun, waardoor je minder bloedverlies hebt. Een koperspiraal werkt anders: die veroorzaakt een lichte irritatie van het slijmvlies en maakt de baarmoeder minder toegankelijk. Moderne koperspiralen geven veel minder klachten dan vroeger. Een groot voordeel van spiralen is dat je ze niet kunt vergeten, in tegenstelling tot de pil.

Sommige SCAD-vrouwen ervaren extra klachten rond de menstruatie, zoals vaatkrampen. Hoe verklaar je dat?
Dat is lastig precies te zeggen. Rondom de menstruatie veranderen de hormonen, met name daalt progesteron vlak voor de menstruatie. Dat kan een rol spelen bij klachten zoals vaatkrampen of een gevoel van spanning op de borst. Daarnaast speelt PMS vaak een rol: vrouwen kunnen zich onrustig voelen, slechter slapen of stemmingswisselingen ervaren. Het baarmoederslijmvlies bereidt zich voor op afstoting, waardoor er meer doorbloeding in het bekkengebied is. Of deze klachten specifiek voorkomen bij SCAD-vrouwen, weten we niet; het is vooral een combinatie van hormonale schommelingen en fysiologische processen rond de menstruatie.

Veel vrouwen gebruiken bloedverdunners en hebben daardoor hevige menstruaties. Wat zijn de mogelijkheden?
Een hormoonhoudend spiraal is vaak een goede eerste stap, omdat het het baarmoederslijmvlies dunner maakt en het bloedverlies vermindert. Dat is veilig voor hart en vaten. Daarnaast is het belangrijk om bij hevig bloedverlies overleg te voeren met de cardioloog of internist over de bloedverdunner. Niet elke bloedverdunner geeft evenveel bloedverlies, en soms is een andere keuze mogelijk.
Als dat allemaal onvoldoende helpt, kan een Novasure-behandeling een optie zijn. Dat is een eenmalige ingreep waarbij het baarmoederslijmvlies wordt verwijderd. Daarna hebben vrouwen vaak veel minder of zelfs geen menstruaties meer. Dit is wel een meer invasieve behandeling en komt pas in beeld als andere opties niet voldoende werken.

“We werken altijd in stappen: zo min mogelijk invasief en pas verder als dat nodig is.”

Wat als een vrouw PCOS heeft?
Bij PCOS rijpt de eicel niet altijd volledig, waardoor de hormoonbalans verstoord raakt. Dat kan leiden tot onregelmatige menstruaties en soms verhoogde testosteronwaarden. Het is belangrijk dat het baarmoederslijmvlies goed beschermd wordt. Ook hier geldt: soms is een spiraal geschikt, soms een anticonceptiepil, altijd in overleg met de cardioloog. Het is echt gepersonaliseerde zorg.

Is er voldoende samenwerking tussen cardiologen en gynaecologen?
Dat kan en moet beter. Daarom is het H3-netwerk opgericht: Hoofd, Hart en Hormonen. Het doel is dat huisartsen korte lijnen hebben met gynaecologen en cardiologen, zodat vrouwen sneller geholpen worden en niet van wachtlijst naar wachtlijst hoeven.

Seks na SCAD: wat is veilig?
Dat is een belangrijke, maar vaak vergeten vraag. Seksualiteit wordt nog te weinig besproken in de spreekkamer, terwijl het enorm belangrijk is voor kwaliteit van leven. Na een SCAD is seks in principe veilig. Seksuele activiteit, zelfs met een orgasme, is vergelijkbaar met het oplopen van een trap.
Angst is vaak de grootste remmer. Het is belangrijk om die angst bespreekbaar te maken. Seks mag plezierig zijn en is zelfs goed voor lichaam en geest. Hetzelfde geldt voor bewegen: je mag bewegen en sporten na SCAD, maar bouw het rustig op en ga niet over je eigen grenzen heen.

“Seks en beweging zijn geen gevaar na SCAD, ze zijn juist onderdeel van herstel en kwaliteit van leven.”

Wat zijn veilige behandelingen bij overgangsklachten zoals opvliegers?
Opvliegers en nachtzweten kunnen meerdere oorzaken hebben, dus goede diagnostiek is belangrijk. Als het om de overgang gaat, spelen schommelingen in hormonen een grote rol. Voeding en leefstijl zijn altijd de basis: minder cafeïne, alcohol beperken, stress verminderen en voldoende bewegen.
Hormoontherapie is nog steeds de meest effectieve behandeling. Bij voorkeur gebruiken we bio-identiek oestrogeen via de huid (pleister, spray of gel). Bij vrouwen met een baarmoeder moet dit altijd gecombineerd worden met progestageen, bij voorkeur bio-identiek progesteron, omdat dit gunstiger is voor hart en vaten. Dit kan als capsule worden ingenomen of vaginaal worden toegediend. Een hormoonhoudend spiraal kan hierbij een mooie combinatie zijn, omdat het het baarmoederslijmvlies beschermt.

Is hormoontherapie veilig bij SCAD?
In lage dosering en via de huid kan hormoontherapie in principe ook bij vrouwen met SCAD, altijd in overleg met de cardioloog. Wat vaak vergeten wordt, is dat ernstige overgangsklachten zelf ook een verhoogd risico geven op hart- en vaatziekten.

Zijn er niet-hormonale opties?
Ja. Er zijn medicijnen die rechtstreeks op het warmtecentrum in de hersenen werken en opvliegers verminderen. Daarnaast kunnen acupunctuur, yoga, mindfulness en cognitieve gedragstherapie bijdragen aan een betere kwaliteit van leven.

Tot slot

Heb je een laatste advies voor vrouwen met SCAD?
Blijf niet rondlopen met klachten. Maak ze bespreekbaar en zoek hulp. Er is veel mogelijk, maar je moet wel gehoord worden. SCAD laat zien hoe waardevol het leven is en hoe belangrijk het is om goed voor jezelf te zorgen.